قازاقتىڭ ء«وزىم دەگەندە وگىز قارا كۇشىم بار» دەگەن ماتەلىن جۇرتشىلىق ىڭعايىنا قاراي ءارتۇرلى ماعىنادا قولدانا بەرەدى. ءبىز جاقسى ماعىناسىندا قولدانعاندى قوش كورىپ وتىرمىز. مىسالى, شاريعاتتا اۋەلى تىلەكتى وزىڭنەن باستاپ, سودان كەيىن اتا-انا, وتباسى, اعايىن-تۋىس, دوس-جارانعا تىلەۋ ساۋاپتى ءىس سانالادى. نەمەسە ۇشاقتا وتىرعاندا قاۋىپسىزدىك ماسكاسىن اۋەلى ءوزىڭىزدىڭ تاعىپ, سودان كەيىن جانىڭىزداعى ساپارلاسقا جاردەمدەسۋدى ەسكەرتۋ – اۆياتسيا سالاسىنداعى بۇلجىماس ەرەجە. نەگە ولاي؟ ويتكەنى, كىم بولسا دا وزىنە ەشقاشان جاماندىق ويلامايدى. ومىردە وسسەم, وركەندەسەم, ءبىر نارسە تىندىرسام, قاتارىمنان قالماسام, بايىسام, باقىتتى بولسام دەيدى. جاراتىلىس زاڭى سولاي. اڭگىمە تەك سول تابيعي وزىمشىلدىكتى ىزگىلىككە, ىلگەرىلەۋشىلىككە, ماعىنالى ماقساتكەرلىككە باعىتتاي بىلۋدە.
پسيحولوگيا عىلىمىندا ينديۆيدۋاليزم جانە كوللەكتيۆيزم دەگەن ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى ۇعىمدار بار. الەمگە بەلگىلى حوفستەد, تريانديس سياقتى پسيحولوگ عالىمدار وسى ەكى ۇعىمنىڭ ارا جىگىن اجىراتۋ بويىنشا ادىستەمە جاساپ, الەمنىڭ 40-تان استام ەلىندە ساۋالناما جۇرگىزەدى. ناتيجەسىندە, ءينديۆيدۋاليزمنىڭ ءمانى – ادامنىڭ جەكە ينتەللەكتۋالدىق تاۋەلسىزدىگى, ومىردە ءوزىن ءوزى دالەلدەۋى, دەربەس تاڭداۋى, وي-پىكىرىن ايقىن ءبىلدىرۋى ءتارىزدى نەگىزگى ادامي قاسيەتتەردەن قۇرالاتىنىن تۇيىندەيدى. ءتىپتى ينديۆيدۋاليزم – دۇنيەدەگى بارشا تىرشىلىك اتاۋلىعا ورتاق سيپات. ماتەماتيك لەيبنيتس ءوزىنىڭ شاكىرتتەرىنە اعاشتىڭ ءبىر-بىرىنە دالمە-ءدال كەلەتىن جاپىراقتارىن تاۋىپ كەلۋدى تاپسىرىپتى. الايدا, ءاربىر جاپىراقتىڭ تەك وزىنە عانا ءتان ءپىشىنى مەن ساعاعى بولعاندىقتان شاكىرتتەر تاپسىرمانى ورىنداۋ مۇمكىن ەمەستىگىن مويىنداپتى. ەندى ءينديۆيدۋاليزمدى قازاقى قالىپقا سالاتىن بولساق, الگى ءوزىمىز ايتقان وگىز قارا كۇشى بار وزىمشىلدىكتىڭ قۇلاعى قالقايىپ شىعا كەلەدى. ولاي بولسا, وزىمشىلدىك ونشا جامان قاسيەت ەمەس ەكەن عوي دەگەن پايىممەن ويىمىزدى ودان ءارى ساباقتاساق.
ەندى كوللەكتيۆيزمگە كەلەيىك. ء«بارىن ايت تا, ءبىرىن ايت, كوللەكتيۆتىڭ جىرىن ايت» دەپ جەتپىس جىلداي ورتاق وگىزدىڭ جونىن سيپاپ, جولىن تازالاعان ۇجىمدىق كەزەڭ قوعامدى ەنجارلىققا, نەمقۇرايدىلىققا, بىرسارىندىلىققا يتەرمەلەدى. دەربەس تۇلعانىڭ جاڭا بيىكتەردى باعىندىرۋعا دەگەن مۇمكىندىگى, بىلايشا ايتقاندا, مانەۆرى بولمادى. قويشى قوي باقتى, ديقان ەگىن ەكتى, توكار تەمىر جوندى. قاتارداعى جۇمىسشى ستانوكتى قوسىپ, ءوشىرىپ ءجۇرىپ ءوزى دە ماشينانىڭ ءبىر قوسالقى بولشەگىنە اينالىپ كەتكەنىن سەزبەدى. بۇعان قوسا, تامىر-تانىستىقپەن ديپلوم الىپ, تالتاڭداعان باستىق بولعىسى كەلەتىندەردىڭ سانى ارتتى. كوكەم امان بولسا بيىككە كوتەرەدى, جاكەم تۇرعاندا جەردە قالمايمىن دەۋشىلەردىڭ قاتارى كوبەيدى.
قازىر شە؟ كاپيتاليزمنىڭ قاتال زاڭدىلىعى كوكەنىڭ كومەگىنە كونە مە؟ باتىس ەلدەرىندە ءبىرازدان بەرى «self-made man» دەگەن ۇعىم كەڭ تاراعان. قازاقشا اۋدارعاندا ء«وزىن ءوزى جاساعان ادام». ۇلتتىق ۇعىممەن جەتكىزسەك, ءبىر قۇدايدان باسقا ءتىرى پەندەنىڭ كومەگىنسىز كوسەگەسى كوگەرگەن ازامات. بۇل ۇعىمدى باستاپقىدا امەريكانىڭ مەملەكەت قايراتكەرى بەندجامين فرانكلين ەنگىزگەن دەگەن ءسوز بار. ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسى مەن سەنتيمەنتاليزمىنە ونشا قىزىقپايتىن فرانكلين نەگىزىنەن, ناقتى تۇلعانىڭ ومىردەگى ءاربىر ءىس-ارەكەتىن, قيىندىقتى جەڭە ءبىلۋ ءتاسىلىن, ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ جولدارىن كوبىرەك زەردەلەگەن. تىرلىگىن تازا پاراقتان باستاپ, بۇگىندە بايلىعىمەن بارشا الەمدى تاڭعالدىرعان گەنري فورد, بيلل گەيتس, ستيۆ دجوبس سياقتى ميللياردەرلەر وسى «self-made man» ءتىزىمىنىڭ الدىندا تۇرعان العىرلار. شىعارماشىلىق جاعىنا كەلسەك, اسكەري ينجەنەردەن ۇلى جازۋشىعا اينالعان فەدور دوستاەۆسكيدىڭ تاعدىرى دا وسى ءتىزىمدى تولىقتىرا تۇسپەك.
سونىمەن, self-made فيلوسوفياسى ادامنىڭ ەشكىمنىڭ ىقپالىنا جىعىلماي ءوز ومىرىنە تولىقتاي جاۋاپكەرشىلىك الۋ, كولدەنەڭ كەدەرگىلەردى جەڭىپ, ناقتى ماقساتقا قول جەتكىزۋ ناتيجەسىمەن ولشەنەدى. كۇنىن بوسقا وتكىزىپ, سامايىن كۇنگە اعارتاتىن توعىشارلار self-made ادام ءۇشىن بىتىسپەس جاۋ. Self-made man ۋاقىتتىڭ سۇرانىسىندا بولۋ ءۇشىن كۇندەلىكتى تانىمدىق اقپاراتتىڭ وراسان اعىنىن ءوزىنىڭ زەردەسى ارقىلى وتكىزەدى. ايتالىق, ول ءتىس دارىگەرىنىڭ كەزەگىندە وتىرىپ, ۋاقىتىن ولتىرمەي عىلىمي جۋرنالداردى پاراقتايدى, كەپتەلىستەردە تانىمدىق اۋديو كىتاپ تىڭدايدى, قولى قالت ەتسە ءتۇرلى ترەنينگتەر مەن سەمينارلارعا, كۋرستارعا بارىپ بىلىكتىلىگىن ارتتىرادى. ياكي, وزىمشىلدىگى تىكەلەي وزىنە, دوس-جارانىنا, تۇتاستاي قوعامعا پايدا اكەلمەسە, زيان شەكتىرمەيدى. تۇپتەپ كەلگەندە, بۇگىنگى زاماننىڭ يگىلىگى مەن جەمىسىن كورەتىندەر دە وسى self-made man نەمەسە ابايشا ايتقاندا «وزىڭە سەن, ءوزىڭدى الىپ شىعار, ەڭبەگىڭ مەن اقىلىڭ ەكى جاقتاپ» دەگەن قاعيداتتى ۇستاناتىن «وزىمشىلدەر» بولماق.
